Koniec pilotażu CZP. Nadchodzą kluczowe zmiany w finansowaniu
Ministerstwo Zdrowia opublikowało raport końcowy zespołu ds. zmian systemowych w Centrach Zdrowia Psychicznego (CZP). Dokument ten zawiera rekomendacje dotyczące modelu działania centrów po zakończeniu fazy pilotażowej, która trwa od 2018 roku. Głównym celem zmian jest stworzenie stabilnego systemu, który będzie lepiej odpowiadał na realne potrzeby pacjentów.
Zespół ekspertów zaproponował, aby na budżet każdego CZP składały się trzy elementy:
- Stawka bazowa – oparta o populację (liczbę mieszkańców) i ustalana na rok.
- Składka jakościowa – uzależniona od spełniania konkretnych wskaźników, takich jak czas oczekiwania na pierwszą wizytę czy liczba rehospitalizacji.
- Składka funkcjonalna – zależna od liczby i kategorii pacjentów, a nie tylko od samej gotowości placówki do świadczenia usług.
W raporcie zaznaczono, że choć model oparty na budżecie populacyjnym zapewnił centrom stabilność finansową i ułatwił planowanie, to nie zawsze odpowiadał on intensywności udzielanej pomocy. Według autorów raportu w systemie zabrakło odpowiednich procedur rozliczania osób z ciężkimi i przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi.
Trzy poziomy opieki: Od wsparcia blisko domu po metody specjalistyczne
Nowy system psychiatrii środowiskowej dla dorosłych ma zostać oparty o trzy stopnie opieki.
- Fundamentem będą Centra Zdrowia Psychicznego (I poziom), które mają zapewniać szybki dostęp do kompleksowej opieki blisko miejsca zamieszkania. Jako kluczowe elementy eksperci wskazali wprowadzenie krótkoterminowej psychoterapii (indywidualnej i grupowej), wsparcia psychologicznego, integracji społecznej oraz koordynacji leczenia z podstawową opieką zdrowotną (POZ).
Kolejne szczeble to opieka wysokospecjalistyczna:
- II poziom: Przeznaczony dla pacjentów wymagających szczególnej diagnostyki i terapii, m.in. w przypadku lekooporności, rzadkich schorzeń psychiatrycznych czy współwystępowania trudnych chorób somatycznych.
- III poziom: Tu trafiać będą pacjenci z depresją lekooporną, leczeni z zastosowaniem esketaminy, ketaminy, elektrowstrząsów czy przezczaszkowej stymulacji magnetycznej.
Dlaczego zmiany są konieczne? Alarmujące prognozy dla Polaków
Potrzeba reformy wynika z pesymistycznych prognoz zdrowotnych. Mimo przewidywanego spadku populacji o 6 proc. do 2040 r., liczba osób z zaburzeniami psychicznymi może wzrosnąć o 10–20 proc. W przypadku zaburzeń lękowych i PTSD prognozowany wzrost wynosi nawet 25 proc.
Eksperci podkreślili, że w Polsce, podobnie jak w całej Unii Europejskiej, zaburzenia te rozpowszechniły się przez pandemię COVID-19, wojnę na Ukrainie oraz zmiany klimatyczne. Według autorów raportu końcowego: "wymaga to lepszej odpowiedzi systemu ochrony zdrowia psychicznego."
Co dalej z Centrami Zdrowia Psychicznego?
Zespół pracujący nad raportem został powołany w grudniu 2024 r. Jego zadaniem było wdrożenie nowego modelu po zakończeniu pilotażu CZP. Proces ten budził emocje – w grudniu 2024 r. ulicami Warszawy przeszedł Żółty Marsz w obronie modelu opieki środowiskowej i zasad finansowania. Choć media spekulowały o powrocie do modelu płacenia za pojedynczą usługę, ówczesny wiceminister zdrowia Wojciech Konieczny zaprzeczył, aby takie rozwiązanie było rozważane.
Obecnie w ramach pilotażu, który został przedłużony do końca 2026 r., finansowanie opiera się na ryczałcie na populację, a stawka kapitacyjna wynosi 82,55 zł. Pod koniec 2025 r. działało 117 centrów, obejmujących ok. 51 proc. dorosłych Polaków. Łączny koszt pilotażu w latach 2018–2025 oszacowano na 8,93 mld zł. Ministerstwo Zdrowia zapowiedziało, że finalny model działania CZP przedstawi do końca marca.
